Σχολικά βιβλία ιστορίας Ελλάδας και Τουρκίας: η εικόνα του Αλλου

[Εψιλον, 6/2/2011]

Παρότι οι απροκάλυπτα ακραίοι χαρακτηρισμοί για τον εθνικό Αλλο έχουν αφαιρεθεί από τα σχολικά βιβλία Ιστορίας της Ελλάδας και της Τουρκίας εδώ και τουλάχιστον είκοσι χρόνια, τα βιβλία αυτά, εκτός από εξαιρέσεις, συνεχίζουν να αναπαράγουν μιαν εικόνα  του εθνικού Αλλου διόλου κολακευτική, έτσι που ο Έλληνας για τον Τούρκο και ο Τούρκος για τον Έλληνα είναι ένας αδίστακτος εχθρός που επιβουλεύθηκε και, ευκαιρίας δοθείσης, εξακολουθεί να επιβουλεύεται τα εθνικά δίκαια, συμμαχώντας για το σκοπό αυτόν με τους δυνατούς της Γης. Αντιστοίχως, ο εθνικός εαυτός είναι άλλοτε το θύμα της ανίερης συμμαχίας του εθνικού Αλλου με τους ισχυρούς και άλλοτε το ιστορικό υποκείμενο που, με γενναιότητα και αυτοθυσία, καταφέρνει να υπερασπιστεί τα εθνικά δίκαια και να επικρατήσει.

Σωκράτης Κουγέας: Ποιος οδηγεί την Ιστορία;

[Εψιλον, 12/9/10]

Τι είδους Ιστορία θέλουμε να διδάσκει το σχολείο; Τα τελευταία χρόνια, η σχολική Ιστορία τείνει να απομακρυνθεί από τα ιδεολογήματα και τους μύθους του ελληνικού εθνικισμού. Είναι καλό αυτό; Και τι έρχεται να πάρει τη θέση της εθνικιστικής προσέγγισης; Μια νέα ιδεολογία -αυτή του ευρωπαϊσμού- με τους δικούς της μύθους, που εξυπηρετεί κι αυτή συγκεκριμένες σχέσεις εξουσίας; Ή μια Ιστορία περισσότερο επιστημονική, που κρατά αποστάσεις από τα ιδεολογήματα και τα εξετάζει κριτικά;

Νεοελληνικές σπουδές στο εξωτερικό: Σε αναζήτηση ταυτότητας

[Εψιλον, 13/9/09]

Με σχεδόν υπαρξιακή αγωνία οι νεοελληνιστές του εξωτερικού αναζητούν τα τελευταία χρόνια την ταυτότητά τους. Τι είναι οι Νεοελληνικές Σπουδές και σε ποιους απευθύνονται; Είναι η διδασκαλία της γλώσσας και της λογοτεχνίας της σύγχρονης Ελλάδας, την οποία προσφέρουν σήμερα τα περισσότερα προγράμματα Νεοελληνικών Σπουδών; Ή μήπως, ακολουθώντας τις τάσεις του κλάδου των πολιτισμικών σπουδών, οι νεοελληνιστές πρέπει να διευρύνουν το γνωστικό τους πεδίο σε άλλα αντικείμενα, όπως η Ιστορία, η Ιστορία της Τέχνης και οι επιστήμες του χώρου; Ποιο είναι το κατάλληλο πρόγραμμα σπουδών που θα διαμορφώσει αποφοίτους ικανούς να απορροφηθούν από την αγορά εργασίας και θα προσελκύσει τον αναγκαίο αριθμό φοιτητών που θα δικαιολογεί τη συνέχιση των προγραμμάτων;

Αγγελος Χανιώτης: Τα συναισθήματα των αρχαίων

[Εψιλον, 12/4/09]

Ηταν για χρόνια καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, το παλιότερο γερμανικό πανεπιστήμιο. Στη συνέχεια, ο Αγγελος Χανιώτης πήγε στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, όπου στην αρχή γοητεύτηκε από την πόλη και μετά κουράστηκε, γι' αυτό και επέ- στρεψε στη Χαϊδελβέργη, όπου έγινε αντιπρύτανης. Το επόμενο βήμα ήταν η Οξφόρδη και το μέλλον επιφυλάσσει μια θέση καθηγητή Αρχαίας Ιστορίας στο Ινστιτούτο Ανωτάτων Σπουδών στο Πρίνστον. Μια περιπλάνηση στην έρευνα, τη γνώση και τη διδασκαλία της αρχαίας Ελλάδας με το βλέμμα στο παρόν. Η Ελλάδα, βέβαια, αποτελεί τον τελικό του προορισμό, αλλά μόνο αφού βγει στη σύνταξη. Ως τότε βλέπει συχνά ελληνική τηλεόραση και μας έρχεται ως επισκέπτης.

Η γνώμη του 10%: Παιδεία για όλους (σχεδόν)

[10%, 13/10/08]

Εννιά στους δέκα LGBT μαθητές δηλώνουν ότι έχουν υποστεί παρενόχληση στο σχολείο στη διάρκεια ενός έτους εξαιτίας της σεξουαλικότητάς τους. Έξι στους δέκα δεν νιώθουν ασφαλείς στο σχολείο για τον ίδιο λόγο και ένας στους τρεις δεν πήγε στο σχολείο μία μέρα τον περασμένο μήνα, επειδή ένιωθε ότι δεν ήταν ασφαλής.

SCHOOLIGANS: Αντιδρούμε σε ό,τι προσβάλει τους διαφορετικούς

[10%, Απρίλιος - Μάιος 2006]

Πήραν συνεντεύξεις με ασυνήθιστες ερωτήσεις από τον αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο («Μακαριώτατε, είμαι με το κορίτσι μου και φιλιόμαστε. Αμαρτάνω;»), τον Κωστή Στεφανόπουλο (“Έχετε σπάσει κανένα βάζο στο Προεδρικό Μέγαρο”;), τη Ντόρα Μπακογιάννη (“Πώς σας φαίνεται που τον πατέρα σας γκαντέμη τον ανεβάζουν, γκαντέμη τον κατεβάζουν;”), και άλλους. Οι «Schooligans – το περιοδικό των μαθητών του τελευταίου θρανίου» κυκλοφορούν τρεις φορές το χρόνο μαζί με την Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία. Τα χώνουν στους ομοφοβικούς, τους ελληναράδες, τους πουριτανούς και τους θρησκόληπτους. Είναι το πιο ζωντανό ένθετο του κυριακάτικου τύπου.

Κώστας Γιαννακόπουλος: Τίποτα δεν είναι "φυσικό" στη σεξουαλικότητα

[10%, Αύγουστος - Σεπτέμβριος 2005]

Γεννιόμαστε ή γινόμαστε στέιτ, γκέι, αρσενικά και θηλυκά; Τι είναι φύλο; Και τι σεξουαλικότητα; Στο τμήμα Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, ο Κώστας Γιαννακόπουλος, επίκουρος Καθηγητής , εξετάζει αυτά τα ερωτήματα από τη σκοπιά των γκέι σπουδών, ενός καθιερωμένου κλάδου στη Δυτική Ευρώπη και στην Αμερική, και σχεδόν ανύπαρκτου στην Ελλάδα.

Γιώργος Παπανδρέου - Κολέγιο Αμχερστ: Έρωτας και αμφισβήτηση

[Εψιλον, 29/5/05]

1.

Ο αγώνας τώρα δικαιών- συγγνώμη, συνεχίζεται. Δεν ξέρω τι σκέφτονται για τη δικαίωση ή τη συνέχιση του αγώνα όσοι από την περασμένη Τετάρτη βρίσκονται στο κολέγιο Άμχερστ, στην ομώνυμη πόλη της Δυτικής Μασαχουσέτης, για να γιορτάσουν τα 30 χρόνια από την αποφοίτηση της τάξης του 1975. Δεν ξέρω καν αν χρησιμοποιούν ακόμη τη λέξη αγώνας, ούτε αν η λέξη ακούγεται σήμερα το ίδιο.

Γιώργος Παπανδρέου: "Εβγαλα το Πανεπιστήμιο μ' ένα τζιν κι ένα πουλόβερ"

[Εψιλον, 29/5/05]

Ο αρχηγός του ΠΑΣΟΚ Γιώργος Παπανδρέου θυμάται τις σπουδές και τις παρέες του στο Κολέγιο Αμχερστ στις αρχές της δεκαετίας του '70, κι έναν πράκτορα στη Σουηδία που προσπαθούσε να τον στρέψει εναντίον του Ανδρέα Παπανδρέου.

Κώστας Καραμανλής - Σχολή Φλέτσερ: Η μεγάλη της εξουσίας σχολή

[Εψιλον, 22/5/05]

1.

Σσσστ! Οι φωνές δεν ταιριάζουν στη Σχολή Νομικής και Διπλωματίας Φλέτσερ του Πανεπιστημίου Ταφτς. Περνώντας την είσοδο του κτιρίου με τα κόκκινα τούβλα, τόσο χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής της Βοστόνης, οι φωνές χαμηλώνουν, μια έκφραση αδημονούσας ευγένειας, κάπως προσποιητή, απλώνεται στα πρόσωπα, κι οι κινήσεις συντονίζονται στο ρυθμό που υπαγορεύουν, θά’λεγες, αόρατες δυνάμεις που στοιχειώνουν το κτίριο στο απέραντο κάμπους του Ταφτς στο λόφο του Μέντφορντ. Αφίσες εδώ δεν υπάρχουν. Ούτε πανό, τραπεζάκια, γκράφιτι, σπασμένοι πίνακες ανακοινώσεων, χυμένοι καφέδες. Σε σχέση με τη Νομική Αθηνών, καμία σχέση. Με την αναρχία του ΜΙΤ, το ίδιο. Στο Φλέτσερ μια γοητευτική επιτήδευση καλύπτει τα πάντα.

Κώστας Καραμανλής: "Παίρνω το πρώτο μου πτυχίο χωρίς κόπο"

[Εψιλον, 22/5/05]

Αναμένοντας την επίσημη ανακήρυξή του σε επίτιμο διδάκτορα Νομικής του Πανεπιστημίου Tufts στη Βοστόνη, ο πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής μιλά στο Εψιλον για τη φοιτητική του ζωή, τις σπουδές του στη Σχολή Fletcher και την Αμερική που γνώρισε στις αρχές της δεκαετίας του '80.

____________

Ποια ήταν η πρώτη σας εντύπωση αντικρίζοντας την Αμερική το 1980;

Η εικόνα ότι συναντούσα ένα τελείως διαφορετικό κόσμο, σε σχέση, όχι με τα ελληνικά, αλλά και τα ευρωπαϊκά δεδομένα, που γνώριζα. Αυτό όμως που θυμάμαι με τη μεγαλύτερη συγκίνηση, είναι τα συναισθήματα μου την ημέρα που μπήκα στο campus. Γιατί αυτές οι πανεπιστημιουπόλεις είναι χώροι ιδανικοί για διάβασμα, σκέψη, εμβάθυνση. Και ακόμα ο συνδυασμός, στον ίδιο χώρο συσσωρευμένης γνώσης και νέων ανθρώπων, δημιουργεί ένα συγκλονιστικό μείγμα που σε συνεπαίρνει.

Εκτός από το Fletcher, είχατε κάνει αιτήσεις και αλλού;

Ετοιμαζόμουν και για άλλα πανεπιστήμια, μόλις όμως έμαθα ότι με δέχθηκε το Fletcher δεν έκανα δεύτερη σκέψη. Ήταν η κύρια επιλογή μου.

Τι προσδοκίες είχατε φτάνοντας στο Medford;

Έφτασα στην Αμερική με τον ενθουσιασμό που αισθάνεται κάθε νέος που πηγαίνει στο εξωτερικό για σπουδές. Με την αίσθηση ότι επρόκειτο για μια ωραία περιπέτεια. Όταν είσαι φοιτητής, και μάλιστα μεταπτυχιακός, γνωρίζεις ότι τα χρόνια αυτά θα τα θυμάσαι πάντα με νοσταλγία. Και φροντίζεις να τα αξιοποιήσεις στο έπακρο.

Βρήκατε μεγάλες διαφορές ανάμεσα στο Fletcher και τη Νομική Αθηνών; Εννοώ, πέρα από τις διαφορές μεταξύ ενός μεταπτυχιακού και προπτυχιακού προγράμματος.

Κακά τα ψέματα. Στη φάση που ήμουν στη Νομική, από το ΄74 ως το ΄79, ήταν χρόνια αναστάτωσης στο Πανεπιστήμιο. Έμαθα πολλά και χρήσιμα. Έχω συγκλονιστικές εμπειρίες, αλλά στο επίπεδο οργανωμένων σπουδών τα πράγματα τότε δεν ήταν καλά. Και είναι επιεικής η έκφραση. Αντίθετα, στο Fletcher βρέθηκα αμέσως σ’ ένα εξαιρετικά δομημένο περιβάλλον. Όλα τα στοιχεία, εκπαιδευτικά και μη, σε έσπρωχναν, σου έδιναν κίνητρο να διαβάσεις. Για να είμαι απόλυτα ειλικρινής, σ’ αυτό έπαιξε και ρόλο ότι το αντικείμενο των σπουδών μου εκεί, μου άρεσε πολύ περισσότερο.

Επιλέξατε μαθήματα πολύ διαφορετικά μεταξύ τους. Γιατί;

Γιατί είχα ήδη όλους τους πολιτικούς προβληματισμούς, με την ευρύτερη δυνατή έννοια του όρου. Διψούσα να εμβαθύνω σε μια μεγάλη γκάμα αντικειμένων.

Ποιες ήταν οι αγαπημένες ασχολίες σας στον ελεύθερο χρόνο;

Αθλητισμός και εξωπανεπιστημιακό διάβασμα.

Σε ποιο μέρος σας άρεσε να περνάτε ώρες εκτός Πανεπιστημίου;

Θα σας παραξενέψει. Στις βιβλιοθήκες γειτονικών πανεπιστημίων. Ποτέ δεν ήμουν σπασίκλας, αλλά είχα γοητευθεί από τον πλούτο των συγγραμμάτων που βρίσκονταν μπροστά μου.

Τώρα που ξαναείστε στην περιοχή, θα θέλατε να επισκεφθείτε κάποιο κατάστημα απ’τα παλιά;

Αγωνιώ να δω αν υπάρχει ακόμα, ένα μικρό κατάστημα που πούλαγε παλιά και μεταχειρισμένα βιβλία, σε πολύ χαμηλές τιμές. Μερικά από τα πιο πολύτιμα βιβλία που έχω, τα πήρα εκεί.

Ισχύει ότι τα λεγόμενα «professional schools», όπως το Fletcher, είναι υπερβολικά προσανατολισμένα προς την αγορά εργασίας και κάπου υστερούν στην πληρότητα και ποιότητα της επιστημονικής κατάρτισης;

Δεν το πιστεύω αυτό. Πιθανώς να ισχύει σε κάποια προγράμματα του Business Administration ή του Management, με τίποτα όμως σ’ ένα Πανεπιστήμιο σαν το Fletcher, το κύριο πλεονέκτημα του οποίου είναι η ευρύτητα και η ποικιλία των μαθημάτων που διδάσκεσαι.

Άλλαξε σε κάτι η εικόνα που είχατε για την Αμερική και τους Αμερικανούς πριν τους γνωρίσετε από κοντά;

Πρώτ’ απ’ όλα στο ότι οι συνήθης αιτία των όποιων παρεξηγήσεων είναι η διαφορετική νοοτροπία, η διαφορετική προσέγγιση με την οποία αντιμετωπίζουν τα πράγματα Ευρωπαίοι και Αμερικανοί, για λόγους ιστορίας, παράδοσης, γεωγραφίας κλπ. Αυτός είναι ο λόγος και όχι κάποιες συνωμοτικές προσεγγίσεις. Δεύτερον, είχα την ευκαιρία να διαπιστώσω ότι οι Αμερικανοί είναι, στην μεγάλη τους πλειοψηφία, ευγενείς, απλοί και φιλόξενοι. Πιθανώς λιγότερο σύνθετοι στη σκέψη από άλλους, αλλά πάντως αφοπλιστικά ειλικρινείς.

Όταν πήγατε στην Αμερική, βρισκόταν σε εξέλιξη η προεκλογική διαμάχη Κάρτερ και Ρέιγκαν. Βρήκατε διαφορές σε σχέση με τις προεκλογικές διαμάχες που είχατε ζήσει στην Ελλάδα;

Η αμερικανική πολιτική ζωή, ιδιαίτερα μάλιστα στην προεκλογική περίοδο, είναι πολύ διαφορετική από την αντίστοιχη ευρωπαϊκή. Είναι ταυτόχρονα πιο άμεση, πιο κοντά στα ζητήματα που απασχολούν τον πολίτη, και πιο εντυπωσιακή, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Θα έχετε δει σίγουρα εικόνες από τα συνέδρια των δύο μεγάλων αμερικανικών κομμάτων, ιδιαίτερα όταν εκλέγουν τους υποψηφίους Προέδρους και Αντιπροέδρους. Είναι μεγάλα «πολιτικά σόου», χωρίς να υποβαθμίζω ούτε τη μία ούτε την άλλη λέξη. Είναι σόου γιατί είναι γεμάτα παλμό, χρώμα και μουσική. Αλλά είναι και πολιτικά, καθώς οι ομιλίες που γίνονται στο πλαίσιό τους αναλύουν σε βάθος θέματα πολιτικής στρατηγικής και τακτικής, ιδεολογίας και προγράμματος.

Αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι οι πολίτες των ΗΠΑ ανήκουν σε έναν συγκεκριμένο πολιτικό πολιτισμό που τους επιτρέπει να αποκωδικοποιούν με επιτυχία όλη αυτή την πολιτική σημειολογία. Αντίστοιχα, οι Γάλλοι, οι Βρετανοί, οι Γερμανοί, οι Έλληνες, ανήκουμε σε διαφορετικές πολιτικές παραδόσεις, με τα θετικά και τα αρνητικά τους.

Πώς αποτιμάτε την πρώτη τετραετία Ρέιγκαν που ζήσατε από κοντά;

Δεν νομίζω ότι μπορώ στα πλαίσια αυτής της συζήτησης να κάνω μια τόσο σοβαρή αποτίμηση. Θα περιοριστώ στο ξεχωριστό στοιχείο που είχε ο Ρέιγκαν, στην ανεπανάληπτη ικανότητά του να επικοινωνεί με τους πολίτες, να επικοινωνεί το μήνυμά του με τρόπο άμεσο και απλό, ενίοτε και υπεραπλουστευμένο. Με τα θετικά και μη που έχει αυτό.

Είχατε ήδη πάρει την απόφαση ότι κάποια στιγμή θα πολιτευόσασταν;

Ήδη από τα χρόνια της Νομικής και της ΟΝΝΕΔ, είχα αποφασίσει ότι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, θα έμπαινα στην πολιτική. Όταν μεγαλώνεις σε ένα περιβάλλον όπου η πολιτική είναι ένα από τα κύρια, τα βασικά θέματα της καθημερινότητάς σου, το να ακολουθήσεις αυτό το δρόμο είναι μια επιλογή που ενεργοποιείται στη συνείδησή σου με μεγάλη ένταση.

Βέβαια, η συμμετοχή αυτή μπορεί να πάρει, και πρέπει να παίρνει διάφορες αποχρώσεις. Ήξερα καλά ότι η πολιτική με ελκύει, δεν επέτρεψα όμως στον εαυτό μου να μου γίνει αυτοσκοπός.

Άλλωστε, όπως μαρτυρά και η ρίζα της λέξης, πολιτεύεται και ένας πολίτης που δεν έχει υπάρξει ποτέ υποψήφιος σε εκλογές, αλλά ενδιαφέρεται ενεργά για τα κοινά, ενημερώνεται, συμμετέχει, διεκδικεί, συμβάλλει με το δικό του τρόπο στη διαμόρφωση της δημόσιας σφαίρας.

Σας προβλημάτισε ότι για ένα μεγάλο διάστημα θα βρισκόσασταν μακριά από τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα, και ενδεχομένως θα χάνατε έδαφος;

Καθόλου. Άλλωστε με συνεπήρε άμεσα η πολιτική σε θεωρητικό επίπεδο, που ήταν και το αντικείμενο των σπουδών μου.

Σουβλάκι στου Μπαϊρακτάρη στο Μοναστηράκι ή μπέργκερ στο Greenhouse στο Κέιμπριτζ;

Ευτυχώς, για όλους όσοι εκτιμάμε και τα δύο, πλέον και στην Ελλάδα βρίσκεις καλό μπέργκερ και στην Αμερική καλό σουβλάκι.

Μεταχειρισμένο Σεβρολέτ και πρωθυπουργική λιμουζίνα. Πού νιώθετε πιο άνετα;

Πιο άνετα νιώθω στο αυτοκίνητο που οδηγώ ο ίδιος.

Είναι σημαντικό για έναν πολιτικό να κάνει σπουδές επιπέδου διδακτορικού;

Είναι σίγουρα σημαντικό να γνωρίζεις καλά και από όλες τις πλευρές του, θεωρητικές και πρακτικές, το αντικείμενο σου. Οι σπουδές μπορούν να γίνουν η βάση πάνω στην οποία θα χτίσεις τη μετέπειτα πορεία σου.

Από την άλλη όμως, οι γνώσεις δεν έρχονται μόνο μέσα από ένα διδακτορικό. Είναι κυρίως η επαφή σου με τα πράγματα, με τον κόσμο, που διαμορφώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα κινηθείς και θα δράσεις. Οι σπουδές σου δίνουν κυρίως ένα αναλυτικό και συνθετικό ταυτόχρονα εργαλείο της πραγματικότητας.

Σε κάθε περίπτωση, δεν πιστεύω ότι κάποιος πανεπιστημιακός τίτλος κατ’ ανάγκη επαρκεί ως τεκμήριο αξιότητας. Στην πολιτική, όπως και στη ζωή, έχει βέβαια σημασία με τι όπλα κατεβαίνεις στη μάχη, μεγαλύτερη όμως σημασία έχει πώς θα τα χρησιμοποιήσεις όταν χρειαστεί. Και αυτό είναι κάτι που το μαθαίνεις στην πράξη.

Με ποιο σκεπτικό επιλέξατε να κάνετε τη διδακτορική διατριβή στον Ελευθέριο Βενιζέλο;

Η εξωτερική πολιτική του Βενιζέλου υπάκουε σε κάποιους κανόνες που είναι πάντα ισχυροί και επίκαιροι. Το γεγονός ότι προέτασσε το εθνικό συμφέρον, ότι αντιμετώπιζε την πραγματικότητα με ρεαλισμό, ότι αντιλαμβανόταν τις ευκαιρίες διεκδίκησης και δικαίωσης των εθνικών αιτημάτων, ότι ασκούσε εξωτερική πολιτική χωρίς να προσμετρά τις μικροπολιτικές ισορροπίες, όλα αυτά είναι στοιχεία μιας αξιόπιστης εξωτερικής πολιτικής.

Είναι σημαντικό για έναν πολιτικό να έχει ζήσει ένα διάστημα στο εξωτερικό;

Είναι πολύ σημαντικό. Ξέρετε, ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους που αντιμετωπίζει ένας πολιτικός είναι να εγκλωβιστεί σε μια μικρή, περιορισμένη εικόνα για τα πράγματα. Η πολιτική δεν είναι μόνο ζήτημα διαχείρισης. Δεν είναι «η τέχνη του εφικτού». Πολύ περισσότερο, πιστεύω ότι η πολιτική είναι η τέχνη της διεύρυνσης του εφικτού.

Γνωρίζετε το σύνθημα της Αριστεράς «ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός»; Λοιπόν εγώ πιστεύω ότι είναι ένα από τα πιο εύστοχα συνθήματα της γενιάς μας. Αν δούμε την πολιτική ως κάτι που υπερβαίνει τη διαχείριση, οφείλουμε οι πολιτικοί και οι πολίτες αυτό το σύνθημα να το χρησιμοποιούμε ως γνώμονα σκέψης και δράσης. Ζώντας στο εξωτερικό, κατ’ αρχήν βλέπεις ότι αυτός ο άλλος κόσμος υπάρχει, με τα θετικά του και τα αρνητικά του. Από κει και πέρα, αυτό που έχεις να κάνεις είναι να επιλέξεις ποια θα κρατήσεις, ποια θα απορρίψεις, τι σύνθεση θα επιδιώξεις να πετύχεις.

Με τι συναισθήματα επιστρέφετε σήμερα στο Tufts για να μιλήσετε στους φετινούς αποφοίτους, 23 χρόνια μετά τη δική σας αποφοίτηση;

Σίγουρα είναι μια ξεχωριστή, συγκινητική στιγμή να επιστρέφεις μετά από χρόνια στο σχολείο σου. Είναι πολύ ωραίες αυτές οι παραδόσεις στα αμερικανικά πανεπιστήμια, καθώς τονίζουν τη συνέχεια ανάμεσα στις γενιές των αποφοίτων.

Τι σημαίνει για σας ο τίτλος του επίτιμου διδάκτορα Νομικής που σας δίνει το Tufts;

Είναι το πρώτο πτυχίο που θα πάρω χωρίς κόπο.

Τι θα συμβουλεύατε έναν Έλληνα που πηγαίνει να σπουδάσει στο εξωτερικό, ώστε να αποκομίσει όσο το δυνατόν περισσότερα από την εμπειρία του;

Πέρα από τις ακαδημαϊκές του υποχρεώσεις, να προσπαθήσει όσο το δυνατό περισσότερο να κατανοήσει σε βάθος την κοινωνία στην οποία θα βρεθεί, την ταυτότητά της, τον πολιτισμό της, την κουλτούρα της. Να κρίνει, να αξιολογήσει, να συγκρίνει με παρόμοιες καταστάσεις στην πατρίδα, έτσι ώστε και πράγματα που θεωρούσε αυτονόητα να μπορέσει να τα δει με κριτικό μάτι και να αποκτήσει ένα ισχυρό, πρακτικό αναλυτικό εργαλείο για μια πρισματική, πολύπλευρη ανάγνωση της πραγματικότητας.

-*-

Οδυσσέας Τσενάι: "Πιέστηκα να πω ότι νιώθω περισσότερο Ελληνας από Αλβανός..."

[Εψιλον, 24/10/04]

Τέτοιες μέρες πέρσι οι κάτοικοι της Νέας Μηχανιώνας Θεσσαλονίκης απαγόρευσαν,  δεύτερη φορά μέσα σε τρία χρόνια, στον αριστούχο μαθητή Οδυσσέα Τσενάι να σηκώσει τη σημαία στην παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου.

Ο Οδυσσέας δεν σήκωσε τη σημαία, αλλά έδωσε πανελλήνιες και πέρασε στις πρώτες θέσεις στο τμήμα Μηχανολόγων του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης. Και καθώς η ευκαιρία μιας υποτροφίας για σπουδές στην Αμερική του χτύπησε την πόρτα, από τα τέλη Αυγούστου βρίσκεται στη Βοστόνη, στο Boston College, όπου σπουδάζει Φυσική.

Από τη φοιτητική εστία  στη Βοστόνη, μιλά χωρίς να αγκυλώνεται σε συλλογικές ταυτότητες αλλά και χωρίς να τις αρνείται, για το ταξίδι από την Αλβανία στην Ελλάδα, για τον ρατσισμό της προσφώνησης: "γεια σου, Αλβανέ", για τις πιέσεις που δέχτηκε ν'αλλάξει την εθνική του ταυτότητα, για τη Νέα Μηχανιώνα, τη Θεσσαλονίκη, και τις διαφορές Αμερικής και Ελλάδας.

_________

Πριν  ένα χρόνο, περνούσες την πιο έντονη περίοδο της ζωής σου, όπως έχεις πει, όντας μαθητής στη Νέα Μηχανιώνα. Σήμερα, φοιτητής στη Βοστόνη πια, πώς νιώθεις για ό,τι έγινε;

Προσπαθώ να μην το πολυσκέφτομαι. Λέω, ας το ξεχάσουμε. Και εδώ στην Αμερική δεν έχω αναφέρει τίποτα σε κανέναν. Εντάξει, τσαντίζεσαι λίγο, φυσιολογικό είναι, αλλά δεν μου έχει μείνει κάποιο τεράστιο ψυχολογικό τραύμα. Ίσως κιόλας με βοήθησε να δυναμώσω το χαρακτήρα μου. Ήταν μια καλή άσκηση για τη ζωή. Δεν γίνεται να μην έχεις εχθρούς, κι αν προσπαθήσεις να τα πας καλά με όλους, θα έχεις προβλήματα με τον εαυτό σου. Θα αισθάνεσαι καταπιεσμένος για πάντα.

Μόλις έγινε γνωστό ότι πέρασες στο τμήμα Μηχανολόγων στη Θεσσαλονίκη, ο δήμαρχος Νέας Μηχανιώνας και άλλοι τοπικοί παράγοντες είπαν ότι αισθάνονται υπερήφανοι και σε ευχαριστούν.

Ναι; Δεν το είχα ακούσει. Τους ευχαριστώ και γω. Και δεν το λέω ειρωνικά. Ο δήμαρχος βρέθηκε σε μια δύσκολη θέση, στην οποία έπρεπε να αντιδράσει όσο το δυνατό λιγότερο επώδυνα, για τους κατοίκους, για την τοπική κοινωνία, γι’αυτόν.

Δεν περιμένεις συγγνώμη από κάποιους;

Συγγνώμη; Όχι, δεν υπάρχει λόγος. Αυτό που θα μπορούσε να είχε βοηθήσει ήταν μια βαθύτερη κουβέντα με τους κατοίκους της τοπικής κοινωνίας. Θα ήταν πολύ καλύτερα αν είχαμε αλληλοκατανοηθεί. Αν καταλάβουν ότι αυτό που έκαναν ήταν κατά τη γνώμη μου λάθος, αρκεί. Γιατί τώρα και η εικόνα της πόλης έχει ζημιωθεί. Ο κόσμος την είδε σαν να ήταν το μόνο μέρος που έχει ρατσισμό και ξενοφοβία, ενώ δεν είναι έτσι. Η Νέα Μηχανιώνα είναι απλά ένα δείγμα.

Αναρωτιέμαι αν τα περιστατικά δυνάμωσαν τη θέλησή σου να εργαστείς ακόμη περισσότερο στο σχολείο, από πείσμα σε όσους αντιδρούσαν.

Μετά τις πρώτες αντιδράσεις στο Γυμνάσιο, σκεφτόμουν πως, αν δεν πάω καλά στο Λύκειο, θα έλεγαν ότι τα παράτησα και ότι τα έκανα όλα για φιγούρα. Είχα ένα παραπάνω κίνητρο για να διαβάσω. Αλλά ο στόχος δεν είναι να γίνεις σημαιοφόρος. Προσπαθείς να βγάλεις ένα καλό βαθμό, γιατί θέλεις να μπεις σε μια σχολή και υπάρχει μεγάλος ανταγωνισμός. Το κάνεις για τον εαυτό σου, για το μέλλον σου. Και τα δίνεις όλα για δύο χρόνια.

Επαιξαν ρόλο τα περιστατικά στην απόφασή σου να φύγεις από την Ελλάδα για να σπουδάσεις στη Βοστόνη;

Καθόλου. Μετά τις Πανελλήνιες, είχα έτσι κι αλλιώς αποφασίσει να πάω στη Θεσσαλονίκη. Με τη Θεσσαλονίκη έχω μια τρέλλα. Έχει κάτι ανεξήγητο, σε κάνει να μη θέλεις να φύγεις από κει. Πάντως ήθελα να φύγω από την Μηχανιώνα για να αλλάξω παραστάσεις. Σ’αυτό ίσως συνέβαλαν τα γεγονότα, αλλά μάλλον το ίδιο θα συνέβαινε έτσι κι αλλιώς.

Και στο Κολλέγιο της Βοστόνης πώς βρέθηκες;


Είχα κάνει αιτήσεις σε διάφορα πανεπιστήμια της Αμερικής ήδη από το Δεκέμβριο, ώστε αν κάτι δεν πάει καλά στις Πανελλήνιες, να έχω μια δεύτερη επιλογή. Τελικά με δέχτηκε το Boston College και μου παρουσιάστηκε η ευκαιρία μιας υποτροφίας. Αποφάσισα να έρθω στην Αμερική, για να δω κάτι διαφορετικό. Κι ας αποτύχω, δεν έχει σημασία. Δεν ήθελα να έλεγα αργότερα ότι είχα την ευκαιρία και δεν το έκανα. Αν έμενα στην Ελλάδα, τα πράγματα θα ήταν κάπως δεδομένα. Μια καλή δουλειά στη Θεσσαλονίκη, μια οικογένεια... Επιπλέον, αυτή η ιστορία με τη σημαία θα με κυνηγούσε για πάντα. Ενώ εδώ αιθάνεσαι ο εαυτός σου, μπορείς να δεις ποιος είσαι στο βάθος, μακριά από το θόρυβο της δημοσιότητας.

Την πρώτη φορά που υπήρξαν αντιδράσεις, όταν σου προτάθηκε να γίνεις σημαιοφόρος στο Γυμνάσιο το 2000, ο υπουργός Μακεδονίας Θράκης είχε δηλώσει ότι οι σχολικές επιδόσεις σου ήταν ισάξιες, αν όχι σημαντικότερες, από τα μετάλια που είχαν φέρει τότε οι Ολυμπιονίκες από την Ατλάντα. Πώς αισθάνθηκες φέτος όταν αθλητές που δεν ήταν από την Ελλάδα σήκωσαν την ελληνική σημαία και κανείς δεν είπε τίποτα;

Εντάξει, δεν πιστεύω ότι μπορείς να συγκρίνεις σχολικές επιδόσεις με χρυσά μετάλλια. Βλέπεις όμως ότι στην περίπτωση του αθλητισμού, ο οποίος δημιουργεί θέαμα και φέρνει χρήματα, μια κατάσταση αντιμετωπίζεται με δύο μέτρα και δύο σταθμά. Δεν δείχνει μια υποκρισία όσων μιλάνε για εθνικά ιδεώδη;

Πολλοί σου αναγνώρισαν το δικαίωμα να κρατήσεις τη σημαία όχι επειδή το επέτρεπε ο νόμος, αλλά επειδή μετείχες ελληνικής παιδείας, είχες βαπτιστεί Χριστιανός, μιλούσες καλά ελληνικά, δηλαδή είχες αναπτύξει ελληνική συνείδηση. Κάποιοι χαρακτήρισαν το επιχείρημα ξενοφοβικό, με την έννοια ότι προωθεί μια λογική αφομοίωσης που αρνείται τη διαφορετικότητα.

Κανονικά θα έπρεπε να μην είχε παίξει ρόλο η εθνική μου συνείδηση. Η σωστή στάση είναι να δέχεσαι τον άλλο όπως είναι, αν βέβαια δεν παραβαίνει το νόμο. Ασφαλώς και υπήρξε μια λογική αφομοίωσης, η οποία μάλιστα δημιουργεί μεγάλες πιέσεις. Και με δική μου ευθύνη ανταποκρίθηκα στις πιέσεις, ίσως γιατί ειδικά την πρώτη φορά είχα τραγικοποιήσει λίγο τα πράγματα. Κάποια στιγμή λόγω της πίεσης αναγκάστηκα να πω ότι νιώθω περισσότερο Ελληνας από Αλβανός. Και δεν μου αρέσει που το είπα. Τι θα πει περισσότερο Ελληνας από Αλβανός; Τι σημασία έχει; Αυτές οι ερωτήσεις του τύπου «τι αισθάνεσαι περισσότερο» είναι μπαρούφες. Πρώτα απ’όλα, η εθνική συνείδηση είναι ένα προσωπικό δεδομένο που δεν πρέπει να εξαναγκάζεσαι να το πεις στον άλλο. Εγώ κάπως πιέστηκα να το πω, γιατί έπρεπε να γίνω αρεστός για να γίνω άξιος της σημαίας.

Αναρωτιέμαι αν αυτή η πίεση έπαιξε ρόλο στην απόφασή σου να βαπτιστείς χριστιανός ορθόδοξος. Είχες πει τότε ότι το έκανες επειδή η ορθοδοξία είναι η θρησκεία που αγκαλιάζει τους πάντες.

Αυτό για την ορθοδοξία ισχύει. Αλλά επίσης ήταν ένας τρόπος ένταξης στην κοινωνία, να μην ξεχωρίζω από τους υπόλοιπους, από τα άλλα παιδιά στην προσευχή, στα μαθήματα, στον εκκλησιασμό. Πολλοί Αλβανοί βαπτίστηκαν για να μην ξεχωρίζουν από τους Έλληνες.

Τι είναι για σένα η εθνική ταυτότητα;

Υπάρχει διαφορά μεταξύ πατριωτισμού και εθνικισμού, έτσι δεν είναι; Πατριωτισμός είναι η πηγαία εκδήλωση αγάπης για την πατρίδα όπου γεννήθηκες, η νοσταλγία που νιώθεις. Στην περίπτωση του εθνικισμού, προσπαθείς να επιβάλεις τη δική σου ταυτότητα υπεράνω των άλλων.

Για παράδειγμα, και δεν θέλω να το προσωποποιήσω, είχε ακουστεί η άποψη ότι «Ελληνας δεν γίνεσαι, γεννιέσαι» (σσ. από το Νομάρχη Θεσσαλονίκης Παναγιώτη Ψωμιάδη). Αυτή η άποψη δείχνει ότι για ορισμένους το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας είναι καθαρά βιολογικό. Διαφωνώ απόλυτα. Δεν είναι καθόλου θέμα γονιδίων.

Αλλά;

Συνηθειών, παραστάσεων, παραδόσεων. Αυτά τα πράγματα είναι γνωστά. Για μένα η εθνική μου συνείδηση είναι προσωπικό δεδομένο. Δεν την αρνούμαι, αλλά ούτε την επιδεικνύω. Είναι ένα στοιχείο της ταυτότητάς μου, αναπόφευκτα, διότι οι άνθρωποι μεγαλώνουμε μέσα σε κοινωνίες. Αλλά δεν πιστεύω ότι είναι το μοναδικό στοιχείο ταυτότητας, ούτε καν το σημαντικότερο. Σημαντικότερη είναι η ανθρώπινη ιδιότητα, το γεγονός ότι είμαστε άνθρωποι. Τα άλλα δεν πρέπει να παίζουν τόσο μεγάλο ρόλο.

Όπως με τον ερχομό σου στην Ελλάδα απέκτησες και ελληνική συνείδηση, τώρα που ζεις στην Αμερική προστίθεται στην ταυτότητά σου και η αμερικανική συνείδηση;

Ναι, μπορώ να το πω. Και είναι πολύ ενδιαφέρουσα σε μερικά σημεία.

Όπως;

Περίμενα οι Αμερικάνοι να είναι πιο συντηρητικοί, αλλά δεν είναι. Στις σχέσεις με το άλλο φύλο, ας πούμε, είναι πολύ πιο ανοιχτοί και απελευθερωμένοι από εμάς. Και ενώ είναι ανταγωνιστικοί, προσπαθούν να ξεπεράσουν αυτόν που είναι μπροστά τους, όχι να ρίξουν αυτόν που είναι δίπλα τους, όπως το κάνουμε στην Ελλάδα και την Αλβανία.

Έχεις δει διαφορές στον τρόπο που αντιμετωπίζουν τους αλλοδαπούς;

Έχω δει ότι είναι ανοιχτοί προς κάθε τύπο ανθρώπου, ανεξάρτητα από την καταγωγή και τα χαρακτηριστικά του. Βέβαια υπάρχουν φυλετικές διακρίσεις. Και εδώ στο κολλέγιο και σε επαγγέλματα επιπέδου βλέπεις ότι οι μαύροι υποαντιπροσωπεύονται σε σχέση με τα ποσοστά τους στον πληθυσμό. Στο κολλέγιο συναντάς παρέες αποκλειστικά μαύρων ή ασιατών, που σημαίνει ότι δεν ανοίγονται. Αλλά πέρα από αυτές τις περίπτωσεις, οι περισσότεροι Αμερικάνοι δεν λαμβάνουν υπόψη την καταγωγή και την ταυτότητα στην καθημερινή ζωή, στη συνεργασία, σε ο,τιδήποτε.

Μήπως αυτό σημαίνει ότι απλά δεν νοιάζονται;

Όχι, δεν είναι ότι δεν νοιάζονται. Χρειάζεται βέβαια να πάρεις την πρωτοβουλία να τους μιλήσεις για κάτι, για παράδειγμα για τον κόσμο έξω από την Αμερική, για τον οποίο δεν είναι και πολύ ενημερωμένοι. Είναι όμως ανοιχτοί να σε ακούσουν. Και δεν πιστεύω αυτό που λένε ότι η παγκοσμιοποίηση έχει οδηγήσει στην απώλεια της εθνικής ταυτότητας. Παράδειγμα οι συγκάτοικοί μου: ο ένας κατάγεται από το Λίβανο και την Ιταλία, ο άλλος από την Ιρλανδία και την Ιαπωνία. Υπάρχει ένα τρελό μείγμα, στο οποίο οι εθνικές παραδόσεις και αξίες επιβιώνουν.

Υπάρχουν φορές που νιώθεις ότι το περιβάλλον δεν είναι οικείο, που σου λείπει η Ελλάδα;

Ναι, φυσικά. Ειδικά τώρα στην αρχή, σαφώς συμβαίνει. Λέω, αμάν, πού είναι η Ελλάδα. Πού είναι οι δικοί μου, πού είναι οι φίλοι μου. Ανυπομονώ να γυρίσω τα Χριστούγεννα για να ξεδώσω.

Εχεις φέρει μαζί σου κάτι από Ελλάδα;

Εχω φέρει την αλβανική και την ελληνική σημαία. Και ένα πολύ ωραίο πετραδάκι από το Πευκοχώρι της Χαλκιδικής. Είχα πάει δυο φορές και είχα μαγευτεί. Ένα άσπρο χαλίκι.

Πώς αξιολογείς τελικά την εμπειρία της μετανάστευσης στην Ελλάδα, τώρα που πέρασες στο επόμενο βήμα;

Θυσιάζεις κάποια πράγματα, αυτό που ήσουν, την ταυτότητά σου, για μια καλύτερη ζωή. Αυτό είναι το κόστος της προσαρμογής. Αλλά πιστεύω ότι η εμπειρία μου έδωσε την ευκαιρία να έχω μια περισσότερο ανοιχτή αντίληψη για τον κόσμο. Συνδυάζεις δυο χώρες, δυο νοοτροπίες, και προσπαθείς να βγάλεις το καλύτερο από τις δύο. Δεν είναι καλύτερο από το να είχα ζήσει όλη μου τη ζωή στην Αλβανία;

Ανησυχούσες ότι μπορεί να συναντήσεις φαινόμενα ξενοφοβίας;

Όχι. Πηγαίναμε και λίγο απροετοίμαστοι. Τότε για μας η Ελλάδα ήταν μια ελεύθερη χώρα με ωραία μέρη, η χώρα του φαγητού, της διασκέδασης, του χορού, του ήλιου, και της θάλασσας. Είχα λίγο άγχος πώς θα ήταν τα ελληνικά μου, πώς θα μιλήσω, πώς θα κάνω παρέες. Μέχρι εκεί.

Η πραγματικότητα που συναντήσατε ανταποκρίθηκε στην εικόνα;

Ναι, στην αρχή. Ήταν βράδυ, θυμάμαι, όταν είχαμε φτάσει, αυτή η εικόνα της Θεσσαλονίκης βράδυ. Τι φώτα είναι αυτά, τι δρόμοι είναι αυτοί;

Πώς σας υποδέχτηκαν στη Νέα Μηχανιώνα;

Φιλικά, ανθρώπινα. Ήταν πολύ γλυκείς άνθρωποι. Κι αυτό μετράει πάρα πολύ.

Δεν ήταν δηλαδή ένα ξενοφοβικό περιβάλλον;

Ίσως να υπήρχε το περιβάλλον, αλλά άργησε να εμφανιστεί, επειδή δεν υπήρχε η αφορμή. Είχα κάποιες αρνητικές εμπειρίες σε διάφορες φάσεις, αλλά δεν κυριαρχούσαν. Πιο πολύ ήταν θετικά τα πράγματα. Στην Ελλάδα ευτυχώς ο βίαιος ρατσισμός υπάρχει σε πολύ μικρό ποσοστό σε σχέση με άλλες χώρες. Ισχύει όμως ότι δεν γίνεσαι άμεσα δεκτός σε διάφορους κοινωνικούς χώρους και χρειάζεται να καταβάλεις μεγαλύτερη προσπάθεια από τους ντόπιους λόγω της καταγωγής σου.

Αυτό που με πείραζε ήταν που όλοι έλεγαν «Αλβανοί, Αλβανοί», ειδικά το «γεια σου, Αλβανέ!». Θα μπορούσαν να πουν κάτι άλλο, «γεια σου, φίλε, γεια σου, Οδυσσέα». Αν φωνάζεις τον άλλο με το εθνικό χαρακτηριστικό του, είναι σαν να του λες ότι τον ότι τον βλέπεις αρνητικά γι’αυτό που είναι. Πολλοί Αλβανοί κρύβουν την ταυτότητά τους, κακώς πιστεύω. Είσαι αυτός που είσαι. Κι αν κάποιοι συμπατριώτες σου έχουν δώσει άλλα δείγματα, προσπαθείς να βελτιώσεις την εικόνα με το δικό σου παράδειγμα, να τους πεις, παιδιά, δεν είναι όλοι όπως τους βλέπετε στα μέσα ενημέρωσης.

Πώς εξηγείς τις διαστάσεις που πήρε η υπόθεση της παρέλασης;

Πιστεύω ότι το θέμα που δημιουργήθηκε με τη σημαία ήταν η κορυφή του παγόβουνου. Υπάρχουν τόσα άλυτα προβλήματα μεταξύ Ελλάδας και Αλβανίας, που το θέμα με τη σημαία, αν και δεν έχει πολιτικό αντίκτυπο στις σχέσεις των δύο χωρών, έφερε στην επιφάνεια αυτό που υπάρχει από κάτω. Γιατί διαφορετικά, για τους περισσότερους η παρέλαση είναι μια τυπική τελετή. Είναι βέβαια φόρος τιμής σ’αυτούς που πέθαναν για την ελευθερία, σ’αυτό συμφωνώ. Είναι ίσως το μεγαλύτερο επιχείρημα όσων έδωσαν διάσταση στο θέμα. Αλλά από κει και πέρα, για τους περισσότερους η παρέλαση είναι τύπος, αφορμή να χάσουμε μάθημα, να κάνουμε διακοπές. Υπάρχει μια υποκρισία στο θόρυβο που έγινε.

Θέλεις να στείλεις ένα μήνυμα σε όσους σε διαβάζουν;

Τι μήνυμα; Ελπίζω να βρουν την κουβέντα ενδιαφέρουσα. Αλλά θέλω να στείλω ένα μήνυμα στην παρέα μου, Θοδωρή, Στράτο, Μάνο, Ελισσάβετ, στους δικούς μου και στις αδελφές μου, ότι «όλα καλά».

-*-